اگری‌ولتائیک چیست؟تولید هم‌زمان برق خورشیدی و محصولات کشاورزی

زمین کشاورزی معمولاً با برداشت محصول شناخته می‌شود و نیروگاه خورشیدی با تولید برق؛ اما آیا می‌توان از یک زمین، هم محصول کشاورزی برداشت کرد و هم انرژی الکتریکی به دست آورد؟

اگری‌ولتائیک یا کشاورزی‌ـ‌خورشیدی، روشی برای استفاده هم‌زمان از زمین در تولید محصولات کشاورزی و برق خورشیدی است. در این روش، محل نصب، ارتفاع، فاصله و آرایش پنل‌ها به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که فعالیت کشاورزی زیر پنل‌ها یا میان ردیف‌های آن‌ها ادامه پیدا کند. سامانه‌های مرتفع، آرایش‌های عمودی و برخی گلخانه‌های مجهز به پنل خورشیدی از شکل‌های مختلف این فناوری هستند.

ایده اصلی، استفاده حساب‌شده از نور خورشید است: بخشی از تابش برای تولید برق دریافت می‌شود و بخش دیگری در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. موفقیت این ترکیب به یافتن تعادل میان نیاز نوری گیاه و تولید انرژی بستگی دارد.

۱. اگری‌ولتائیک دقیقاً به چه معناست؟

واژه Agrivoltaics از ترکیب کشاورزی و فتوولتائیک شکل گرفته است. فتوولتائیک، فناوری تبدیل مستقیم نور خورشید به برق با استفاده از سلول‌های خورشیدی است.

در اگری‌ولتائیک، کشاورزی بخشی از طراحی و بهره‌برداری پروژه است؛ بنابراین صرف نصب پنل در زمینی که قبلاً مزرعه بوده، به‌تنهایی یک پروژه کشاورزی‌ـ‌خورشیدی ایجاد نمی‌کند.

دامنه کاربرد این اصطلاح در منابع متفاوت است. برخی منابع بیشتر بر کشت محصولات تمرکز دارند و برخی، چرای دام و فعالیت‌های مرتبط با گرده‌افشان‌ها را نیز در مجموعه استفاده مشترک از زمین و انرژی خورشیدی بررسی می‌کنند. در معرفی هر پروژه باید دقیقاً مشخص شود منظور، کشت محصول، باغداری، دامداری یا شکل دیگری از بهره‌برداری است.

همچنین، استفاده از پنل خورشیدی برای تأمین برق پمپ آب، لزوماً اگری‌ولتائیک نیست؛ ویژگی تعیین‌کننده، هم‌مکانی و طراحی هماهنگ فعالیت کشاورزی و تولید برق است.

۲. این فناوری چگونه کار می‌کند؟

پنل‌ها بخشی از نور مستقیم خورشید را دریافت می‌کنند و روی زمین سایه می‌اندازند. این سایه با حرکت خورشید، فصل، زاویه پنل و آرایش سازه تغییر می‌کند.

حضور پنل‌ها می‌تواند محیط اطراف گیاه را از چند جهت تغییر دهد:

  • مقدار و توزیع نور دریافتی؛

  • دمای خاک و هوای اطراف گیاه؛

  • رطوبت خاک و شرایط تبخیر و تعرق؛

  • توزیع بارندگی روی زمین.

در محیط‌های گرم و خشک، سایه جزئی ممکن است فشار گرما و کم‌آبی را کاهش دهد. در مقابل، در شرایطی که نور عامل محدودکننده رشد است، سایه بیشتر می‌تواند به افت تولید منجر شود. بنابراین، سایه‌زنی همیشه مزیت نیست؛ مقدار و زمان آن اهمیت دارد.

۳. مزایای بالقوه اگری‌ولتائیک

استفاده مشترک از زمین

مهم‌ترین فرصت این فناوری، حفظ فعالیت کشاورزی در کنار تولید انرژی است. به‌جای اختصاص کامل یک قطعه به یکی از این فعالیت‌ها، می‌توان امکان ترکیب آن‌ها را بررسی کرد.

تنوع‌بخشی به درآمد مزرعه

فروش برق، مصرف برق تولیدی یا دریافت اجاره از بهره‌بردار نیروگاه، بسته به ساختار پروژه، می‌تواند مسیر درآمدی دیگری ایجاد کند. این تنوع ممکن است وابستگی درآمد مزرعه به فروش یک محصول را کمتر کند.

کمک به سازگاری با گرما و خشکی

در برخی شرایط، سایه پنل‌ها می‌تواند بخشی از تنش محیطی را کاهش دهد و به پایداری تولید کمک کند. مؤسسه فراونهوفر، کاهش احتمالی نیاز آبی، افزایش تنوع درآمد و تاب‌آوری در برابر خسارت محصول را از فرصت‌های این فناوری معرفی می‌کند؛ نه نتایجی تضمین‌شده برای هر زمین.

حفظ خاک و پوشش گیاهی

اگر آماده‌سازی زمین با حداقل تخریب انجام شود، امکان حفظ کارکرد کشاورزی خاک بیشتر خواهد بود. تسطیح سنگین، فشردگی خاک و مدیریت نامناسب پوشش گیاهی می‌توانند این مزیت را تضعیف کنند؛ بنابراین کیفیت اجرای پروژه به‌اندازه انتخاب تجهیزات اهمیت دارد.

۴. آیا اگری‌ولتائیک واقعاً مصرف آب را کاهش می‌دهد؟

پاسخ دقیق این است: در بعضی شرایط، بله؛ اما نمی‌توان یک درصد ثابت را برای همه پروژه‌ها اعلام کرد.

سه شاخص را باید از هم تفکیک کرد:

شاخصمفهوم
تبخیر و تعرقخروج آب از سطح خاک و از طریق گیاه
آب آبیاریحجم آبی که واقعاً به مزرعه تحویل داده می‌شود
بهره‌وری آبمقدار محصول به‌ازای واحد آب، با تعریف مشخص مخرج محاسبه

کاهش تعرق یک گیاه الزاماً به معنای کاهش همان درصد از آب برداشت‌شده از چاه نیست. برای اثبات صرفه‌جویی عملی باید حجم آب ورودی، بارندگی، رطوبت خاک و محصول قابل فروش اندازه‌گیری شوند.

در پژوهش دانشگاه آریزونا، فلفل هالوپینو در شرایط اگری‌ولتائیک، محصولی مشابه قطعه شاهد تولید کرد، درحالی‌که اتلاف آب از طریق تعرق آن ۶۵ درصد کمتر بود. بااین‌حال، قطعات مطالعه نرخ آبیاری یکسان داشتند؛ بنابراین معرفی این نتیجه به‌عنوان «۶۵ درصد کاهش آب آبیاری مزرعه» درست نیست.

همچنین پنل‌ها توزیع باران را تغییر می‌دهند. تجمع رواناب در لبه پنل ممکن است به فرسایش موضعی خاک منجر شود. طراحی زهکشی و توزیع آب باید هم‌زمان با طراحی سایه انجام شود.

۵. چه محصولاتی برای اگری‌ولتائیک در ایران مناسب‌اند؟

انتخاب محصول برای کشت در کنار پنل‌های خورشیدی به عواملی مانند نوع گیاه، میزان نور موردنیاز، شرایط آب‌وهوایی، روش آبیاری و میزان سایه‌اندازی پنل‌ها بستگی دارد. به همین دلیل نمی‌توان یک محصول مشخص را برای تمام مناطق ایران مناسب دانست.

در ایران، شرایط کشاورزی از مناطق گرم و خشک مرکزی و جنوبی تا مناطق مرطوب شمالی و مناطق سردسیر متفاوت است. محصولی که در یک منطقه و با یک نوع چیدمان پنل عملکرد مناسبی دارد، ممکن است در منطقه‌ای دیگر با کاهش نور و تغییر شرایط رشد، محصول کمتری تولید کند.

برای بررسی اولیه ظرفیت اگری‌ولتائیک در ایران، می‌توان گروه‌های مختلف محصولات کشاورزی را در نظر گرفت:

سبزیجات و محصولات صیفی

محصولاتی مانند توت‌فرنگی، پاپایا، بلوبری و برخی سبزیجات برگی نیز می‌توانند در مطالعات امکان‌سنجی مورد بررسی قرار گیرند. در مناطق گرم، سایه کنترل‌شده ممکن است از شدت گرما بکاهد و شرایط رشد را بهبود دهد؛ اما سایه بیش‌ازحد می‌تواند نور موردنیاز گیاه را کاهش دهد و بر گل‌دهی، تشکیل میوه و میزان برداشت اثر منفی بگذارد.

باغ‌ها و محصولات باغی

در باغ‌هایی مانند پسته نیز می‌توان امکان استفاده هم‌زمان از زمین برای باغداری و تولید برق خورشیدی را بررسی کرد. در این شرایط باید مشخص شود سایه پنل‌ها چه تأثیری بر نور دریافتی درختان، گل‌دهی، تشکیل میوه، رسیدگی و کیفیت محصول دارد. همچنین ارتفاع و فاصله سازه‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که عملیات باغداری، هرس، سم‌پاشی و برداشت محصول مختل نشود.

۶.هنگام انتخاب محصول به چه نکاتی توجه کنیم؟

پیش از اجرای پروژه اگری‌ولتائیک، بهتر است به این پرسش‌ها پاسخ داده شود:

  • محصول موردنظر در طول دوره رشد به چه میزان نور خورشید نیاز دارد؟

  • سایه پنل‌ها در ساعات مختلف روز و فصل‌های مختلف سال چه تغییری ایجاد می‌کند؟

  • آیا کاهش شدت تابش در روزهای گرم می‌تواند به کاهش تنش گرمایی گیاه کمک کند؟

  • میزان سایه‌اندازی پنل‌ها چه تأثیری بر گل‌دهی، رشد، کیفیت و مقدار برداشت محصول دارد؟

  • آیا امکان عبور تراکتور و سایر تجهیزات کشاورزی و انجام عملیات کاشت، داشت و برداشت وجود دارد؟

  • آیا شرایط خاک، آب و روش آبیاری برای اجرای این نوع کشت مناسب است؟

نکته مهم: رایج بودن یک محصول در یک منطقه یا تحمل نسبی آن در برابر سایه، به‌تنهایی به معنای مناسب بودن آن برای اگری‌ولتائیک نیست. برای اطمینان از نتیجه، بهتر است ابتدا یک طرح آزمایشی در مقیاس محدود اجرا شود و عملکرد محصول در زیر پنل‌ها با بخش مشابهی از زمین که در معرض نور مستقیم خورشید قرار دارد، مقایسه شود.

در این ارزیابی باید میزان برداشت محصول، کیفیت آن، حجم آب مصرفی و میزان برق تولیدی به‌صورت هم‌زمان اندازه‌گیری شوند. به این ترتیب می‌توان مشخص کرد که اجرای سامانه در شرایط واقعی همان منطقه، از نظر کشاورزی و اقتصادی توجیه‌پذیر است یا خیر.

در ایران نیز ضرورت انجام مطالعات بومی مورد تأکید قرار گرفته است. برای نمونه، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان ایلام، اجرای طرح‌های آزمایشی اگری‌ولتائیک در مناطق مهران، دهلران و مورموری را برای بررسی اثر این فناوری بر عملکرد محصولات، مصرف آب و تولید برق پیشنهاد کرده است.

۷. اصول طراحی یک پروژه موفق

  • طراحی از عملیات کشاورزی آغاز شود

ارتفاع آزاد، فاصله ستون‌ها و عرض راهروها باید با تجهیزات واقعی مزرعه هماهنگ باشد. امکان عبور تراکتور به‌تنهایی کافی نیست؛ دورزدن، برداشت، حمل محصول و تعمیر ماشین‌آلات نیز باید ممکن بماند.

  • تعادل نور و برق بررسی شود

افزایش فاصله پنل‌ها می‌تواند نور و دسترسی را بهتر کند، اما معمولاً ظرفیت یا تولید برق قابل استقرار در واحد زمین را کاهش می‌دهد. بلندتر کردن سازه نیز ممکن است مصرف فولاد و الزامات فونداسیون را افزایش دهد.

  • سایه در طول سال ارزیابی شود

بررسی سایه در یک ساعت از یک روز کافی نیست. توزیع نور در فصل رشد و یکنواختی آن اهمیت دارد. شکل پنل، فاصله ردیف‌ها و نحوه حرکت آن‌ها می‌تواند رسیدن محصول را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

  • خاک و مسیر آب حفظ شود

نوع پی، مسیر تردد و جمع‌آوری رواناب باید با حفظ زمین کشاورزی سازگار باشد. راهنمای فراونهوفر بر مدیریت نور و آب و بررسی گزینه‌های فونداسیون با آسیب کمتر به زمین تأکید دارد.

  • همکاری بهره‌برداران از ابتدا شکل بگیرد

کشاورز، طراح نیروگاه و بهره‌بردار برق باید نیازهای یکدیگر را بشناسند. طراحی‌ای که تنها تولید برق را بهینه کند، ممکن است اجرای عملیات مزرعه را دشوار سازد. سازگاری و همکاری، دو عامل مستقل در چارچوب موفقیت InSPIRE هستند.

۸. هزینه و اقتصاد پروژه چگونه بررسی می‌شود؟

اگری‌ولتائیک الزاماً در همه آرایش‌ها گران‌تر از نیروگاه متعارف نیست؛ اما برخی پیکربندی‌ها طراحی و اجرای پیچیده‌تری دارند. سازه مرتفع و الزامات دسترسی کشاورزی از عواملی هستند که ممکن است هزینه را افزایش دهند.

برای ارزیابی یک طرح، پیشنهاد می‌شود سه سناریو کنار هم قرار گیرند:

سناریوموضوع بررسی
ادامه کشاورزی موجودتولید، کیفیت، مصرف آب و هزینه‌های فعلی
تولید برق مستقلسرمایه‌گذاری، تولید انرژی و محدودیت‌های زمین
سامانه اگری‌ولتائیکمجموع خروجی‌ها، هزینه‌های اضافی و اثر بر کشاورزی

در مدل مالی، برق مصرف‌شده در محل و برق فروخته‌شده باید جدا محاسبه شوند؛ یک کیلووات‌ساعت را نمی‌توان هم‌زمان درآمد فروش و صرفه‌جویی خرید منظور کرد.

همچنین افزایش درآمد برق نباید افت احتمالی محصول، هزینه برداشت دشوارتر یا نگهداری سازه را پنهان کند. برای بررسی اولیه، تغییر قیمت تجهیزات، درآمد برق، محصول قابل فروش و هزینه اتصال باید در سناریوهای مختلف آزموده شود.

اعلام یک دوره بازگشت سرمایه ثابت برای تمام پروژه‌های اگری‌ولتائیک، بدون اطلاعات محل و مدل بهره‌برداری، قابل دفاع نیست.

۹. چالش‌ها و محدودیت‌ها

این فناوری علاوه بر فرصت‌ها، محدودیت‌هایی دارد:

  • سایه بیش‌ازحد ممکن است تولید یا کیفیت محصول را کاهش دهد.

  • سازه نامناسب می‌تواند عملیات مکانیزه را محدود کند.

  • افزایش فاصله ردیف‌ها ممکن است تولید برق در واحد زمین را کمتر کند.

  • تغییر توزیع باران می‌تواند نیازمند اصلاح زهکشی باشد.

  • تغییر محصول در آینده ممکن است با ابعاد ثابت سازه ناسازگار شود.

  • اهداف کشاورز و بهره‌بردار برق ممکن است همیشه هم‌جهت نباشند.

این محدودیت‌ها در راهنماهای طراحی و پژوهش‌های مربوط به پاسخ محصولات مطرح شده‌اند.

یک محدودیت دیگر، تعمیم نتایج کوتاه‌مدت است: عملکرد یک فصل گرم و خشک، لزوماً نماینده سالی خنک‌تر یا پرباران‌تر نیست. برای تصمیم بلندمدت، باید تغییرپذیری شرایط نیز در ارزیابی دیده شود.

۱۰. اگری‌ولتائیک برای ایران چه کاربردی می‌تواند داشته باشد؟

بر پایه شواهد بین‌المللی، می‌توان اگری‌ولتائیک را گزینه‌ای برای بررسی در مناطقی دانست که تنش گرمایی، محدودیت آب و نیاز به انرژی هم‌زمان وجود دارند. این یک استنباط درباره ظرفیت کاربرد است؛ نه تأیید اقتصادی یا کشاورزی هر پروژه در ایران. پژوهش آریزونا و راهنمای فراونهوفر پشتوانه بررسی چنین فرضیه‌ای هستند.

برای ارزیابی یک زمین مشخص در ایران، پیشنهاد می‌شود این اطلاعات گردآوری شود:

  • وضعیت اقلیمی و تابش در فصل کشت؛

  • کیفیت خاک، آب و زهکشی؛

  • محصول و سابقه عملکرد مزرعه؛

  • حجم واقعی آب مصرفی؛

  • تجهیزات و روش برداشت؛

  • فاصله و شرایط اتصال برق؛

  • هزینه سازه و توان نگهداری آن.

در بررسی منابع این مقاله، مبنای رسمی کافی برای اعلام یک رویه اختصاصی و سراسری صدور مجوز اگری‌ولتائیک در ایران به دست نیامد. بنابراین نمی‌توان صرف استفاده از این عنوان را نشانه معافیت از بررسی کاربری زمین یا مجوزهای مرتبط دانست. وضعیت هر پروژه باید به‌صورت موردی از مراجع مسئول زمین، کشاورزی و برق استعلام شود.

۱۱. مسیر پیشنهادی اجرای پروژه

با جمع‌بندی ملاحظات منابع، مسیر زیر برای توسعه یک پروژه پیشنهاد می‌شود:

مرحله اول؛ ثبت وضعیت موجود: عملکرد کشاورزی، کیفیت محصول، مصرف آب و هزینه‌های مزرعه پیش از نصب مستند شود.

مرحله دوم؛ تعریف هدف: مشخص شود اولویت پروژه حفظ تولید، کاهش تنش گرمایی، افزایش درآمد، تأمین انرژی یا ترکیبی از آن‌هاست.

مرحله سوم؛ مقایسه طرح‌ها: چند آرایش پنل از نظر نور، دسترسی، هزینه و تولید انرژی مقایسه شوند.

مرحله چهارم؛ اجرای پایلوت: در صورت امکان، یک بخش محدود همراه با قطعه شاهدِ قابل مقایسه اجرا شود.

مرحله پنجم؛ اندازه‌گیری: داده‌های کشاورزی، آب و انرژی به‌صورت هم‌زمان ثبت شوند.

مرحله ششم؛ تصمیم توسعه: گسترش پروژه بر اساس نتایج واقعی و سناریوهای اقتصادی انجام شود.

چارچوب پژوهشی InSPIRE نیز اقلیم و خاک، فناوری و آرایش، انتخاب محصول، سازگاری عملیات و همکاری ذی‌نفعان را عوامل اصلی موفقیت می‌داند.

برای پایلوت، این جدول می‌تواند مبنای گزارش‌گیری باشد:

حوزهشاخص پیشنهادی
کشاورزیمحصول کل و قابل فروش، کیفیت، زمان برداشت
آبحجم آبیاری اندازه‌گیری‌شده، بارندگی و رطوبت خاک
نور و محیطنور دریافتی گیاه، دما و رطوبت هوا
انرژیبرق تولیدشده، مصرف در محل، تزریق و توقف‌ها
عملیاتزمان و هزینه کاشت، داشت، برداشت و تعمیرات
اقتصاددرآمد و هزینه تفکیک‌شده کشاورزی و برق

تعریف شاخص‌ها باید پیش از اجرا مشخص شود؛ مثلاً عملکرد محصول هم نسبت به سطح واقعاً کشت‌شده و هم نسبت به کل زمین پروژه گزارش شود تا بخش‌های اشغال‌شده پنهان نمانند.

۱۵. پرسش‌های متداول

آیا همه مزارع برای اگری‌ولتائیک مناسب‌اند؟

خیر. شرایط اقلیمی، محصول، خاک، دسترسی و طراحی باید هم‌زمان مناسب باشند.

آیا محصول کشاورزی حتماً بیشتر می‌شود؟

خیر. پژوهش‌ها افزایش، حفظ و کاهش عملکرد را در شرایط مختلف گزارش کرده‌اند.

آیا به پنل خاصی نیاز است؟

نه الزاماً. راهنمای فراونهوفر امکان استفاده از انواع فناوری پنل را مطرح می‌کند؛ انتخاب آن باید با نیاز نور، سازه و اقتصاد پروژه هماهنگ باشد.

آیا باتری جزء ضروری پروژه است؟

خیر. ضرورت ذخیره‌ساز به هدف بهره‌برداری بستگی دارد؛ تولید و فروش برق با تأمین برق پشتیبان یکسان نیست.

آیا می‌توان میزان صرفه‌جویی آب را پیش از اجرا تضمین کرد؟

بدون داده محلی و روش اندازه‌گیری روشن، اعلام درصد قطعی قابل اتکا نیست.

مهم‌ترین نشانه موفقیت چیست؟

اینکه پروژه، در کنار تولید برق، فعالیت کشاورزی قابل دوام و قابل اندازه‌گیری داشته باشد و مجموع منافع آن با هزینه‌ها و محدودیت‌هایش تناسب داشته باشد.

آینده اگری‌ولتائیک؛ یک زمین با دو کارکرد هماهنگ

ارزش اگری‌ولتائیک در اضافه‌کردن چند پنل به مزرعه خلاصه نمی‌شود. این فناوری زمانی معنا پیدا می‌کند که کشاورزی، آب، انرژی و عملیات اجرایی از ابتدا در یک طراحی مشترک دیده شوند.

تجربه‌های پژوهشی نشان می‌دهند چنین ترکیبی می‌تواند فرصت‌های مهمی ایجاد کند؛ اما موفقیت آن به محصول و اقلیم مناسب، طراحی دقیق، همکاری بهره‌برداران و ارزیابی واقعی عملکرد وابسته است.

پرسش اصلی یک پروژه اگری‌ولتائیک این نیست که چند پنل در زمین جا می‌گیرد؛ بلکه این است که چگونه می‌توان از همان زمین، با حفظ فعالیت کشاورزی، مجموعه‌ای قابل دوام از محصول و انرژی تولید کرد.